fbpx

SS - Sonderkommando Kulmhof

Okres działania: 1941-1943 / 1944 -1945

Miejscowość: Chełmno nad Nerem, (niem. Kulmfof)

Szacowana liczba ofiar: 200 000 *

* -  ze względu na bardzo małą liczbę ofiar, które przeżyły i złożyły zeznania po wojnie, jak i z powodu zniszczonej dokumentacji, a także działań Sonderkommanda 1005 zacierającego ślady zbrodni, szacunkowa liczna ofiar to około 200 000, w tym około 4000 Romów oraz niezliczona ilość Polaków, dzieci z Zamojszczyzny, dzieci z Lidic, oraz jeńców Armii Czerwonej.  Śledztwo prowadzone po wojnie przez sędziego Władysława Bednarza z Sądu Okręgowego w Łodzi pozwoliło ustalić liczbę zamordowanych na 350 tysięcy. Najniższą, 152 tysiące ofiar, ustalono na procesie w Bonn w latach 60. XX wieku. Najbardziej prawdopodobną jest liczba około 200 tys. zamordowanych.


Komendanci
 

Herbert Lange

Herbert Lange
(1941 – III 1942)

Hans Johann Bothmann

Hans Johann Bothmann
(III 1942 - 1945)


Chełmno nad Nerem - SS-Sonderkommando Kulmhof to PIERWSZY niemiecki nazistowski obóz zagłady, utworzony jesienią 1941 roku w Chełmnie nad Nerem. Funkcjonował do wiosny 1943 oraz krótko w latach 1944/45. Główne miejsce masowej zagłady ludności żydowskiej z Kraju Warty oraz więźniów łódzkiego getta. Szacunkowa liczna ofiar to około 200 000, w tym około 4000 Romów oraz niezliczona ilość Polaków, dzieci z Zamojszczyzny, dzieci z Lidic, oraz jeńców Armii Czerwonej.
 
Pierwszy okres:
 
Trwał od 8 grudnia 1941 (pierwszy transport) do 11 kwietnia 1943. Eksterminacji dokonywano w samochodach – mobilnych komorach gazowych, przy użyciu gazu spalinowego. Ciała wywożono do oddalonego o 4 kilometry Lasu Rzuchowskiego. Zwłoki grzebano w mogiłach o długości od 60 do 230 m. W pierwszej kolejności wymordowano Żydów z okolicznych gett: Koła, Kowali Pańskich, Kłodawy, Izbicy Kujawskiej. Od stycznia 1942 rozpoczęto deportacje Romów z Łodzi, z tamtejszego, utworzonego jesienią 1941, obozu (Ziegeunerlager), a następnie Żydów z getta łódzkiego oraz Żydów z Niemiec, Czech, Austrii, których jesienią 1941 osiedlono w Łodzi. Latem 1942 na krótko wstrzymano eksterminację, ponieważ zaistniało zagrożenie epidemiologiczne. Rozpoczęto wydobywanie zwłok z grobów i palenie ich w polowych krematoriach. W marcu 1943 zapadła decyzja o likwidacji obozu. 11 kwietnia Esesmani opuścili teren obozu wysadzając krematoria, a dzień wcześniej pałac, który służył za „przebieralnię”.
 
Drugi okres:
 
Trwał od wiosny-lata 1944 do 18 stycznia 1945. W okresie od 23 czerwca do 14 lipca 1944 przybyło z Łodzi dziesięć transportów Żydów. Zamordowano wtedy 7 196 mieszkańców getta łódzkiego. Następnie akcję eksterminacyjną przerwano. Eksterminacji dokonywano w obrębie Lasu Rzuchowskiego, gdzie zbudowano baraki i przystosowano teren do przyjmowania kolejnych transportów ofiar. We wsi pozostała część załogi Sonderkommando oraz grupa ostatnich, prawdopodobnie 47, więźniów żydowskich. Przetrzymywano ich w spichlerzu obok zburzonego pałacu. W nocy z 17 na 18 stycznia 1945, w czasie ewakuacji, SS-mani dokonali ostatniej egzekucji. Ze spichlerza wyprowadzono więźniów piątkami, mordując ich strzałami w tył głowy. Zdesperowani więźniowie, zamknięci w spichlerzu, podnieśli bunt, zabijając dwóch oprawców. Wtedy spichlerz wraz z więźniami Niemcy podpalili. Rozkaz wydał komendant Hans Johann Bothmann.
 
Uciekinierzy:
 
Niewiele wiadomo na temat uciekinierów z obozu. Przyjmuje się, iż z obozu uciekło minimum 11 więźniów, jednak cokolwiek więcej można powiedzieć wyłącznie o 7 ocalałych osobach.


Kalendarium wydarzeń:

 
1941-12-08 ▪ Pierwszy transport Żydów do obozu zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem, ośrodka masowej zagłady Żydów w Kraju Warty.
 
1941-12-17 ▪ Do obozu Kulmhof zostaje przewiezionych 975 Żydów z getta w Dąbiu – 920 osób ginie od razu
 
1942-01-16 ▪ Początek deportacji Żydów z łódzkiego getta do obozu Kulmhof.
 
1942-01-17 ▪ Pierwsza grupa Żydów z Litzmannstadt zostaje zamordowana w obozie Kulmhof.
 
1942-08-XX ▪ Początek transportów Romów do obozu Kulmhof
 
1942-09-XX ▪ deportacja Żydów z łódzkiego getta. Do Kulmhof zostaje wtedy przewiezionych około 15 700 mieszkańców getta.
 
1943-04-01 ▪ Komando opuściło teren obozu Kulmhof, wysadzając krematoria.
 
1943-04-11 ▪ SS-Sonderkommando Kulmhof opuszcza Chełmno i zostaje skierowane do Jugosławii ramach jednostki Waffen SS Prinz Eugen.
 
1944-06-23 ▪ obóz zagłady Kulmhof wznawia działalność. Eksterminacji dokonywano w obrębie Lasu Rzuchowskiego, gdzie zbudowano baraki i przystosowano teren do przyjmowania kolejnych transportów ofiar.
 
1945-01-18 ▪ Ewakuacja obozu zagłady Kulmhof, w czasie której SS-mani dokonali ostatniej egzekucji załogi Sonderkommando.
 

Muzeum:

Na terenie byłego obozu zagłady powstał pomnik (1964) oraz niewielkie muzeum, które otwarto 17 czerwca 1990 roku. W muzeum udostępniane są nieliczne przedmioty świadczące o dziejach tego terenu oraz kopie relacji i sądowych dokumentów powojennych, zachował się także spichlerz, który został odrestaurowany. W Lesie Rzuchowskim znajduje się m.in. pomnik,  który reprezentuje „ścianę pamięci” z napisem: Pamięci Żydów pomordowanych w Chełmnie 1941–1945, oraz zostały zaznaczone istotne miejsca, takie jak mogiły, lokalizacja komór gazowych i krematoriów oraz Lapidarium żydowskich nagrobków.

Powiązane artykuły:


Kulmchof Chelmno Nad Nerem
Kulmchof Chelmno Nad Nerem
Kulmchof Chelmno Nad Nerem
Kulmchof Chelmno Nad Nerem
Kulmchof Chelmno Nad Nerem
Kulmchof Chelmno Nad Nerem
Kulmchof Chelmno Nad Nerem
Kulmchof Chelmno Nad Nerem
Kulmchof Chelmno Nad Nerem
Kulmchof Chelmno Nad Nerem
Kulmchof Chelmno Nad Nerem
Kulmchof Chelmno Nad Nerem
Kulmchof Chelmno Nad Nerem
Kulmchof Chelmno Nad Nerem
Kulmchof Chelmno Nad Nerem